Fetishizimi i mallrave (Pjesa e II)

Po sipas Marksit, pasqyrimi fetar i botës reale do të mund të zhduket vetëm nëse kushtet e punës dhe te jetës praktike do t’i mundësojnë njerëzve raporte transparente dhe racionale me njëri-tjetrin dhe me natyrën. Jeta shoqërore, e cila bazohet mbi prodhimin material dhe raportet që ky prodhim krijon, do të çjerrë maskën mistike ditën kur të shfaqet vepra e njeriut të asociuar lirisht, i cili vepron në mënyrë të ndërgjegjshme dhe si zot i lëvizjes së vet shoqërore. Por një gjë e tillë kërkon në shoqëri një tërësi kushtesh ekzistence materiale që kërkojnë një zhvillim të gjatë dhe të dhimbshëm.
Feja pra paraqitet si një kopje e jetës sociale, një kopje e fshehur dhe vështirësisht e dallueshme. Kjo analizë shpjegon në mënyrë globale përmbajtjen e ideve fetare në kushtëzimin social, fillesën e tyre në formën e ndërgjegjes sociale por nuk shpjegon nevojën e ekzistencës së tyre dhe forcën që ato zotërojnë. “Feja pasqyrim” duket se nuk ka forcë të vetën. Ajo ekziston vetëm si një kopje e jetës reale. Por atëherë shtrohet çështja, përse njerëzit kanë nevojë për një kopje të tillë? Përse shoqëritë njerëzore kapen fort pas saj duke përdorur të gjitha mjetet që ajo ka në dispozicion? Ekziston një shpjegim funksionalist gjerësisht i përhapur tek i cili gjejmë dy modalitete.

Modaliteti i parë: individët nuk mund të qeverisen veçse me anë të supersticionit (bestytnive). Kjo është teza që mbështet me forcë Spinoza në parathënien e veprës së tij “Traktati teologjiko-politik”. “Asnjë mjet qeverisjeje nuk është më i efektshëm se bestytnia. Nëpërmjet saj, mund të adhurojmë mbretërit si të ishin perëndi, ashtu sikundër t’i urrejmë si murtajë e përbashkët e qenies njerëzore. Për të evituar këtë të keqe, janë kujdesur që të mbështjellin fenë me një kult të caktuar dhe me aparatin institucional të përshtatshëm për t’i dhënë asaj para syve të opinionit më shumë peshë dhe për ta kthyer për të gjithë shpirtrat në objektin e respektit më konstant dhe më skrupuloz.”
Shpjegimi i dhënë nuk është vetëm funksionalist pasi Spinoza tregon se njerëzit janë të prirur, për shkak të një lëvizjeje natyrore, të zhyten në bestytni. Nga origjina, bestytnia shikohet prej tij si diçka natyrore, por më pas ajo formëzohet dhe institucionalizohet në fe për qëllime politike.

Modaliteti i dytë: “feja është opiumi i popujve”. Shprehja e njohur e Marksit është aktualisht e keqinterpretuar pasi është nxjerrë prej konteksit të saj, brenda të cilit duhet të integrohet sërish: “Mjerimi fetar është  së pari shprehja e një mjerimi real dhe së dyti shprehja e një proteste kundër këtij mjerimi real. Feja është rënkimi i krijesës së goditur nga fatkeqësia, është shpirti i një bote pa zemër si dhe shpirti i një epoke të pashpirt. Është opiumi i popujve.” Këtu nuk bëhet fjalë për fenë në kuptimin e institutit social, por për mjerimin fetar që konsiston në mjerimin e njeriut, i dënuar të vuajë nga frikat e kota dhe për Marksin, ky mjerim është njëherësh shprehje dhe protestë kundër mjerimit real.

Pra feja arrin të çajë për dy arsye që kombinohen me njëra-tjetrën: ajo jep një zgjidhje imagjinare ndaj dhimbjeve të njerëzve dhe në të njëjtën kohë, ajo mundëson qeverisjen e tyre. Por duhet të shkojmë pak më tej. Në analizën e tij të formave elementare të jetës fetare, Emile Durkheim e përkufizon fenë si një fakt social. Sipas tij, paraqitjet fetare janë paraqitje kolektive që shprehin realitete kolektive: ritet fetare janë mënyra veprimi që lindin vetëm në gjirin e grupeve të bashkuar dhe që janë të destinuar të mirëmbajnë, provokojnë ose të rikthejnë disa situata të caktuara të grupit. Sipas tij, feja nuk është një tregim pak a shumë fantazist kundër të cilit duhet të luftojmë në emër të të vërtetës shkencore. Ekzistenca fetare e shoqërisë na mundëson të kuptojmë si jeton realisht shoqëria. Durkheim niset nga ideja e “natyrës fetare të njeriut”. Feja duhet konsideruar si një institucion dhe Durkheim shton se “një insititucion njerëzor nuk mund të mbështetet mbi gabimin dhe mashtrimin. Nëse nuk bazohet në natyrën e gjërave, ai do të haste në rezistenca të jashtme përballë të cilave nuk do të kishte mbijetuar. Dhe në këtë kuptim, çdo fe është e vërtetë, në llojin e saj. Nuk janë të vërteta fabulat dhe legjendat që ajo përpunon me shumë zotësi, por të vërteta në kuptimin e organizimit të klasifikimit të elementëve përbërës të botës, të asaj që është e shenjtë dhe asaj që është profane.” Efektshmëria shoqërore e fesë është reale, ajo përbëhet nga gjëra sociale, gjëra të cilat përbëjnë dhe çështjet njerëzore.

Analizat e Marksit në lidhje me fetishizimin e mallrave janë aktuale nëse i referohemi përhapjes së markave tregtare dhe komunikimit që përdorin firmat zotëruese të kapitaleve të konsiderueshëm. Nëpërmjet tyre kuptojmë qartë se malli ka një karakter të pamohueshëm fetishist. Malli është fetish, domethënë mund të konsiderohet si një gjë metafizike. Njësoj si Kisha Katolike që arriti të bënte sintezën midis të resë dhe të vjetrës, midis legjendave pagane dhe ritualit të krishterë (tërësia e shënjtorëve është mjaft e ngjashme me perënditë që mblidheshin në Olimp), njësoj dhe kulti i mallit abstrakt, i lekut të dematerializuar që nuk rresht së rrëzuari barrierat gjeografike, kompletohet me kultin e mallrave mbajtëse të një simboli të vënë në skenë mjeshtrisht nëpërmjet paraqitjes së markave nëpër bluza, produkte, shërbime etj.

Reklama shërben si gjenerator i këtij kulti të ri. Efekti final i saj është nxitja e konsumizmit në maksimum por ky finalitet nuk është dhe aq i rëndësishëm sa transformimi që ndjell reklama. Çdo gjë në këtë botë, nëpërmjet reklamës kthehet në mall. Kështu, rastet janë të pafundme ku një vepër muzikore klasike identifikohet me reklamën më shumë sesa me produktin dhe kësisoj e kthen atë në një vegël të parandësishme të produktit. Trupi, dëshira erotike, bukuria e peizazheve natyrore, jeta familjare, mitet dhe fetë, veprat letrare por edhe motot e aksioneve subversive hyjnë në tornadon e reklamave dhe të gjitha këto kthehen në një mall abstrakt të konsumueshëm. Reklamat kësisoj nxitin dëshirën e posedimit të gjësë, një dëshirë abstrakte, e ngjashme me moralin protestant.

Hegeli thoshte se leximi i gazetave është lutja e çdo qytetari. Reklama është lutja e individit shkëmbyes të shoqërisë moderne.  Lutja nuk ka vetëm si funksion të nxjerrë në pah një besim ose shpalljen e një të vërtete, por ajo ka gjithashtu si qëllim përgatitjen e një sjelljeje, palosjen e trupave dhe shpirtrave, si kërcimet rituale ose stërvitjet ushtarake. E njëjta gjë vlen dhe për reklamën. Ajo ka si qëllim informimin e blerësve të ardhshëm për cilësitë e produktit, por ajo gjithashtu e “zbut” shpirtin e njeriut që të mësojë të pranojë një rend shoqëror të caktuar të bazuar në konsum dhe në pakufishmërinë e produkteve.

(Marrë nga libri i filozofit Denis Colin “Makthi i Marksit – A është kapitalizmi një histori pafund?”)

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *